Czy anime może pomagać w nauce? Japońska popkultura jako brama do wiedzy

Zaczyna się zwykle niewinnie. Dziecko ogląda odcinek anime, potem przez pół wieczoru powtarza jakieś japońskie słowo, pyta, czy w Tokio naprawdę są takie ulice, dlaczego bohaterowie zdejmują buty przed wejściem do domu i czy da się nauczyć pisać „te śmieszne znaczki”. Rodzic patrzy z boku i nie wie, czy właśnie obserwuje początek nowej pasji, czy tylko kolejny pretekst, żeby przeciągnąć czas przed ekranem. Nauczyciel z kolei widzi ucznia, który niekoniecznie pali się do kartkówki, ale o systemie walki w ulubionej serii potrafi mówić z precyzją młodego analityka danych. I teraz pojawia się pytanie: czy z tego da się coś sensownie wycisnąć pod względem edukacji?

Da się. Ale od razu postawmy sprawę uczciwie: anime samo w sobie nie nauczy dziecka tabliczki mnożenia, języka japońskiego, historii Japonii ani biologii. Nie wystarczy puścić kilku odcinków Dr. Stone i liczyć, że w domu nagle pojawi się mały chemik z prowizorycznym laboratorium w kuchni. To byłoby piękne, wygodne, ale też kompletnie nieodpowiedzialne. Anime nie jest korepetytorem. Jest raczej iskrą. A iskra, jak to iskra, może zgasnąć po pięciu minutach albo podpalić ciekawość tak skutecznie, że dziecko samo zacznie szukać dalej.

Właśnie dlatego warto o anime rozmawiać nie jak o bajkach z Japonii, tylko jak o jednym z wielu dzieł kultury, które mogą prowadzić do wiedzy. W USA National Association for Media Literacy Education podkreśla, że edukacja medialna obejmuje nie tylko analizę książek czy prasy, lecz także film, obraz, dźwięk, media cyfrowe i codzienne doświadczenia uczniów. Jej celem jest rozwijanie krytycznego myślenia, komunikacji i odpowiedzialnego uczestnictwa w świecie informacji. Innymi słowy: ekran nie musi być wrogiem nauki, jeśli nie traktujemy go jak elektronicznej niani.

Anime nie zastępuje szkoły. Ale może zrobić coś, czego szkoła czasem nie potrafi

Szkoła często zaczyna od programu. Popkultura zaczyna od emocji. To zasadnicza różnica. Uczeń ma nauczyć się geografii, bo taki jest temat lekcji. Ale gdy po seansie A Place Further Than the Universe pyta, gdzie właściwie leży Antarktyda, jak wygląda wyprawa polarna i dlaczego ktoś w ogóle chciałby tam jechać, nagle mapa przestaje być zbiorem nazw, a zaczyna być obietnicą przygody. I proszę bardzo, właśnie otworzyły się drzwi do geografii, klimatu, logistyki, psychologii grupy, a przy odrobinie dobrej woli także do rozmowy o żałobie, dojrzewaniu i odwadze.

To nie jest magia anime. To mechanizm zainteresowania. Uczeń chętniej uczy się czegoś, co ma dla niego punkt zaczepienia. Manga i anime od lat działają w ten sposób na fanów japońskiej popkultury. Stowarzyszenie Association for Asian Studies zwraca uwagę, że manga bywa dla uczniów atrakcyjnym i dostępnym wejściem do samodzielnego poznawania japońskiej kultury popularnej, a nauczyciele i bibliotekarze mogą wykorzystać takie zainteresowanie do rozwijania kompetencji informacyjnych: wyszukiwania, oceny źródeł, rozpoznawania stronniczości i etycznego korzystania z informacji.

I tutaj dochodzimy do sedna. Nie chodzi o to, żeby anime stało się kolejnym szkolnym przedmiotem. Chodzi o to, żeby dorosły nie przegapił momentu, w którym dziecko samo wystawia głowę ponad powierzchnię codzienności i mówi: „Ej, a o co z tym chodzi?”. Bo to pytanie jest często więcej warte niż najbardziej elegancko przygotowana karta pracy.

Gdy ciekawość działa lepiej niż polecenie

Weźmy Dr. Stone. To seria, która w shounenowym opakowaniu sprzedaje dzieciakom i nastolatkom bardzo prostą fantazję: nauka jest narzędziem odbudowy świata. Jasne, tempo jest przerysowane, eksperymenty są podporządkowane dramaturgii, a rzeczywistość nie działa tak wygodnie jak fabuła rozpisana na odcinki. Mimo to trudno nie zauważyć, że po takim anime rozmowa o elektryczności, medycynie, metalurgii czy chemii przestaje brzmieć jak kara za przewinienia. Zaczyna mieć stawkę. Bohater czegoś potrzebuje, więc musi zrozumieć proces. To już nie jest polecenie „ucz się wzoru”, tylko „zobacz, co można dzięki temu zrobić”.

Podobnie działa Cells at Work! - seria, która zamienia komórki organizmu w bohaterów biegających po wewnętrznym mieście ludzkiego ciała. Czy to jest zamiennik podręcznika biologii? Oczywiście, że nie. Ale czy może pomóc dziecku wyobrazić sobie, że krwinki, bakterie, odporność i stan zapalny nie są suchymi hasłami z podręcznika? Jak najbardziej. W edukacji obraz bywa pierwszym haczykiem, na którym później można zawiesić definicję.

Jeszcze inny przykład to Yuru Camp, znane też jako Laid-Back Camp. Na pierwszy rzut oka: dziewczyny jeżdżą pod namiot, gotują, patrzą na góry i rozmawiają o rzeczach małych. Czyli,jak ktoś chce być złośliwy, anime o niczym. Tyle że właśnie takie „nic” potrafi otworzyć rozmowę o geografii Japonii, planowaniu wyprawy, pogodzie, bezpieczeństwie, sprzęcie turystycznym, jedzeniu w plenerze i zwykłej uważności wobec świata.

Na które anime patrzeć, gdy chcemy czegoś więcej niż seansu

Jeśli szukamy tytułów, które mogą rozbudzić ciekawość, warto myśleć kategoriami tematów, a nie tylko popularności. Dr. Stone może prowadzić do wzmocnienia zainteresowania względem chemii, fizyki i historii technologii. Cells at Work! do biologii i rozmowy o zdrowiu. Silver Spoon do rolnictwa, hodowli, jedzenia i tego, skąd naprawdę bierze się obiad na talerzu. Blue Period do sztuki, kompozycji, pracy twórczej i presji związanej z egzaminami. Keep Your Hands Off Eizouken! do animacji, projektowania światów, pracy zespołowej i tego, że za każdym ładnym obrazkiem stoi masa decyzji. Chihayafuru może być wejściem w poezję, tradycję i karutę, czyli japońską grę karcianą opartą na klasycznych wierszach. Haikyuu!! z kolei świetnie nadaje się do rozmowy o sporcie, współpracy, ambicji i radzeniu sobie z porażką.

Warto też pamiętać o klasykach bardziej rodzinnych, szczególnie filmach Studia Ghibli. Mój sąsiad Totoro może otworzyć rozmowę o wiejskiej Japonii, relacji dziecka z naturą i lęku przed chorobą bliskiej osoby. Ponyo - o morzu, ekologii i dziecięcej wyobraźni. Podniebna poczta Kiki - o samodzielności, pracy, zmęczeniu i szukaniu swojego miejsca. To są tytuły, które często nie wykładają tematu jak nauczyciel przy tablicy. One raczej zostawiają w głowie obraz. A dobry obraz, jeśli zostanie obgadany, potrafi pracować długo po napisach końcowych.

Ale tu konieczny jest hamulec bezpieczeństwa. Anime to medium, nie gatunek wiekowy. Są anime dla dzieci, dla nastolatków i dla dorosłych. Manga i anime obejmują szerokie spektrum gatunków i grup wiekowych, a dobór treści powinien uwzględniać dojrzałość dziecka oraz możliwie pełną wiedzę o tym, co w danym tytule się znajduje. Część pozycji dla starszych widzów może zawierać przemoc, wulgaryzmy lub treści seksualne, dlatego warto sprawdzać pełne recenzje przed daniem zielonego światła.

Innymi słowy: Pokémon i Attack on Titan stoją na tej samej półce „anime” tylko w sensie technicznym. Edukacyjnie, emocjonalnie i wiekowo to są zupełnie inne planety. I dobrze, żeby dorosły wiedział, na której właśnie wylądowało dziecko.

Japonia już dawno zrozumiała, że popkultura może być narzędziem nauki

Z perspektywy Polski łatwo potraktować anime i mangę jako importowaną ciekawostkę, coś między fandomem, memami a koszulką z bohaterem, którego rodzic nie potrafi nazwać. Tymczasem w Japonii manga od dawna funkcjonuje także jako narzędzie edukacyjne. Kids Web Japan, serwis przygotowany z myślą o dzieciach poznających Japonię, pisze wprost o mangach służących nauce historii, biografii, sportu czy zawodów. Według tego źródła w Japonii wiele osób uczy się przez mangę, a takie publikacje potrafią sprawiać, że historia lub nauka stają się łatwiejsze do zrozumienia.

To wcale nie znaczy, że każda manga jest edukacyjna. Tak samo jak nie każda książka rozwija słownictwo, nie każdy film dokumentalny jest rzetelny, a nie każda aplikacja z uśmiechniętą sową naprawdę uczy języka. Ale pokazuje to coś ważnego: forma obrazkowa nie jest z definicji mniej poważna. Problem nie leży w tym, że coś jest kolorowe, dynamiczne i lubiane przez dzieci. Problem zaczyna się wtedy, gdy my, dorośli, nie umiemy z tego korzystać.

Japan Foundation poszła jeszcze krok dalej i oferuje czytelnikom materiały „Japanese in Anime and Manga”, czyli e-learningową stronę dla osób, które chcą uczyć się japońskiego przez elementy znane z anime i mangi. Użytkownicy mogą poznawać charakterystyczne wypowiedzi postaci, słownictwo z konkretnych gatunków i ćwiczyć przez quizy. To nie jest dowód na to, że oglądanie anime automatycznie uczy japońskiego, ale jest bardzo mocnym sygnałem, że popkultura może być sensownym punktem wejścia do języka.

Kids Web Japan idzie szerzej, oferując dzieciom treści o geografii, historii, kulturze, języku, lokalnych specjalnościach, folklorze, quizach i mandze. Sam serwis opisuje się jako miejsce z treściami pomagającymi dzieciom poznawać Japonię, wykorzystywane w szkołach podstawowych i średnich na świecie. To ważne, bo pokazuje model, który warto przenieść na domowe i szkolne rozmowy o anime: zaczynamy od zainteresowania, ale nie kończymy na odcinku. Idziemy dalej - do mapy, słownika, przepisu, legendy, doświadczenia, książki albo ćwiczenia.

Popkultura jako brama, nie skrót

Największy błąd polega na myleniu motywacji z nauką. Dziecko może obejrzeć Chihayafuru i zachwycić się karutą, ale bez dodatkowego wyjaśnienia nie zrozumie automatycznie klasycznej poezji japońskiej. Może pokochać Blue Period, ale nie zacznie od razu rozumieć kompozycji, historii sztuki i pracy z kolorem. Może po Yuru Camp zainteresować się Japonią, ale samo anime nie nauczy go topografii prefektury Yamanashi. Potrzebny jest drugi krok.

I ten drugi krok jest właśnie miejscem dla rodzica, nauczyciela albo edukacyjnej strony internetowej. Dziecko mówi: „Podobało mi się”. Dorosły może odpowiedzieć: „Fajnie, a sprawdźmy, gdzie to się dzieje”. Albo: „Zobaczmy, czy to japońskie słowo naprawdę tak się używa”. Albo: „Skoro zainteresowało cię ciało człowieka w Cells at Work!, to porównajmy to z prawdziwym schematem układu odpornościowego”. Nagle ekran przestaje być końcem aktywności. Staje się początkiem.

To zresztą dobrze pasuje do tego, jak o edukacji informacyjnej mówi japońskie Ministerstwo Edukacji, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii. MEXT opisuje rozwijanie kompetencji informacyjnych uczniów jako umiejętność zbierania, oceniania, wyrażania, przetwarzania, tworzenia i przekazywania informacji, a także jako element podstawy uczenia się. W praktyce oznacza to, że pytanie „co obejrzałeś?” jest mniej ważne niż „co z tym zrobiłeś później?”.

To można przełożyć na bardzo proste aktywności. Po odcinku Dr. Stone dziecko może wypisać trzy naukowe pojęcia i sprawdzić, które z nich przedstawiono realistycznie. Po Silver Spoon może porównać kreskówkowy obraz szkoły rolniczej z prawdziwymi informacjami o rolnictwie w Japonii. Po filmie Ghibli może narysować mapę miejsc, które kojarzą się z naturą, domem, drogą i pracą. Po Haikyuu!! Może spojrzeć na statystyki meczu albo porozmawiać o tym, dlaczego talent bez treningu szybko zderza się ze ścianą.

Brzmi jak dodatkowa praca? Trochę tak. Ale właśnie na tym polega różnica między „dziecko coś obejrzało” a „dziecko czegoś się uczepiło i poszło dalej”.

Jak korzystać z anime mądrze, żeby nie zamienić nauki w wymówkę do kolejnego odcinka

Najłatwiej byłoby zakończyć tekst prostym hasłem: anime pomaga w nauce. Tyle że takie zdanie jest wygodne, ale zbyt gładkie. Czasem pomaga. Pomaga pod pewnymi warunkami. Pomaga wtedy, gdy dorosły nie oddaje całej odpowiedzialności ekranowi i nie udaje, że platforma streamingowa wykona za niego pracę wychowawczą, edukacyjną i jeszcze najlepiej przygotuje dziecko do matury. No nie, tak dobrze to nie ma.

Amerykańska Akademia Pediatrii w swoich materiałach o mediach dziecięcych odchodzi od samego liczenia minut przed ekranem i zwraca uwagę na szerszy kontekst: dziecko, treść, emocje, to, co media wypierają z życia, oraz komunikację w rodzinie. Model 5C obejmuje m.in. dziecko, content, uspokajanie, wypieranie innych aktywności i rozmowę. AAP zaleca też rodzinny plan korzystania z mediów, który bierze pod uwagę zdrowie, edukację i rozrywkę konkretnego dziecka oraz całej rodziny.

To jest bardzo rozsądne podejście do anime. Nie pytajmy wyłącznie: „ile odcinków?”. Pytajmy również: „co to za tytuł?”, „dla jakiego wieku?”, „co dziecko z tego wyciąga?”, „czy po seansie ma przestrzeń na sen, ruch, naukę, rozmowę?”, „czy potrafi odróżnić fikcję od informacji?”, „czy umie sprawdzić, co w tej historii jest prawdą, a co konwencją?”. Bo dopiero wtedy anime zaczyna pracować edukacyjnie, zamiast tylko świecić w tle.

Przy tworzeniu rodzinnego planu medialnego ważne jest m.in. wybieranie treści wysokiej jakości, unikanie materiałów pełnych reklam, przemocy i treści nieodpowiednich wiekowo, wyłączanie autoplay, ustalanie stref bez ekranu oraz zostawianie miejsca na inne aktywności: czytanie, zabawę na zewnątrz, gry rodzinne i hobby. I trudno o lepsze podsumowanie zdrowego korzystania z anime. Dobre anime może inspirować. Ale jeśli sprawia, że na dalszy plan spada sen, ruch, szkoła i realne relacje, to przestaje być bramą do wiedzy, a staje się po prostu kolejną wygodną dziurą w czasie.

Krótki protokół dla rodzica i nauczyciela

Najpierw warto sprawdzić tytuł. Nie tylko opis fabuły, ale też kategorię wiekową, ton, poziom przemocy, obecność treści dla dorosłych, tempo narracji i to, czy dziecko w ogóle ma narzędzia, by zrozumieć oglądaną historię. Anime bywa piękne, ale potrafi być też brutalne, przytłaczające albo zwyczajnie nieprzeznaczone dla młodszych widzów. To nie wada medium. To cecha dojrzałej kultury audiowizualnej.

Potem dobrze jest obejrzeć przynajmniej jeden odcinek razem. Nie po to, żeby stać nad dzieckiem jak kontroler biletów w pociągu do Akihabary, tylko żeby mieć wspólny język. Jeśli dziecko opowiada o Dr. Stone, a dorosły nie ma pojęcia, czy Senku to bohater, minerał czy nowy rodzaj napoju energetycznego, rozmowa szybko się wykolei. Wspólny seans daje punkt zaczepienia. A punkt zaczepienia jest w edukacji bezcenny.

Po odcinku warto zadać trzy pytania. Pierwsze: „Co cię najbardziej zaciekawiło?”. Drugie: „Czy coś z tego istnieje naprawdę?”. Trzecie: „Gdzie możemy to sprawdzić?”. To proste pytania, ale robią dużą robotę. Uczą, że emocja jest początkiem, nie dowodem. Że ciekawość potrzebuje źródeł. Że popkultura może inspirować, ale nie zwalnia z myślenia.

A na końcu dobrze jest zaproponować działanie poza ekranem. Mapa Japonii po Yuru Camp. Prosty eksperyment pod kontrolą dorosłych po Dr. Stone. Rysunek postaci i analiza kolorów po Blue Period. Sprawdzenie kilku japońskich słów po filmie Ghibli. Krótka notatka o tym, które elementy anime były realistyczne, a które przesadzone. Nie musi być akademicko. Ma być konkretnie.

Bo anime naprawdę może pomagać w nauce. Nie dlatego, że jest magicznym edukacyjnym skrótem. Raczej dlatego, że potrafi zrobić coś, co w epoce rozproszonych bodźców jest coraz trudniejsze: zatrzymać uwagę dziecka na pytaniu. A jeśli mamy pytanie, możemy zacząć uczyć się naprawdę.

Może więc zamiast pytać, czy anime jest dobre albo złe dla nauki, lepiej zapytać inaczej: co robimy z ciekawością, którą ono wywołuje? Jeśli nic, zostaje tylko seans. Jeśli pójdziemy krok dalej, japońska popkultura może stać się pierwszym mostem do biologii, geografii, języka, sztuki, historii i edukacji medialnej. A mosty, jak wiadomo, nie są celem podróży. Ale bez nich do wielu miejsc w ogóle byśmy nie doszli.

Autor: Piotr Kwiatkowski
Autor i założyciel Animeholik.pl, od 2015 roku piszący o anime, mandze i kulturze Japonii dla polskich czytelników. Specjalizuje się w pokazywaniu anime nie tylko jako rozrywki, ale też jako medium, które prowadzi do rozmów o języku, edukacji, historii, społeczeństwie i popkulturze. Branżę śledzi od 2007 roku, a w swoich tekstach stawia na badania, porównywanie źródeł i przystępne tłumaczenie zjawisk, które często giną między fanowskim zachwytem a suchą encyklopedią.