Kiedy zakwita wczesną wiosną dywanami żółtych kwiatów, to złoci się na łąkach, przydrożach i miejskich trawnikach. Kiedy przekwita, żółte dywany pokrywają się bielą delikatnych, puchowych kul, a w każdej z nich, po rozsypaniu przez wiatr owoców z pióropuszami włosków pozostaje łysa główka otoczona wianuszkiem zeschniętych listków, wyglądająca niczym miniaturka ogolonej głowy mnicha (stąd nazwy: mniszek, mnisza główka, popia główka). Jak już dojrzeje, wystarczy lekko dmuchnąć, by biała kula rozpadła się w puch, co w ludowych powiedzeniach dowcipnie przyrównywano do męskiej wierności (nazwy: męska stałość, no i oczywiście - dmuchawiec). Podróżnik, bo nasionka daleko podróżują z wiatrem na swoich miniaturowych spadochronach. A kiedy zerwiemy łodygę kwiatową, ukaże się biały sok niby mleko, stąd inna jeszcze nazwa - mlecz. Mniszek należy do grupy ziół mniej znanych i popularnych w starożytności, chociaż prawdopodobnie do niego odnoszą się niektóre wzmianki w pracach Teofrasta, Dioskoridesa czy Pliniusza. Ale już na pewno piszą o mleczu arabscy lekarze wczesnego średniowiecza. Do aptek trafia w wiekach XIII i XIV jako deus leonis czy rostrum porcinum, figuruje też w XIII-wiecznej śląskiej księdze zielarskiej. W 1530 r. mnich zakonu Kartuzów, później protestancki lekarz i botanik - Otto Brunfels (1488-1534) nadaje ziołu nazwę: caput monachi i niektórzy twierdzą, że stąd właśnie wywodzi sic polska rodzajowa nazwa tej rośliny: mniszek. A żyjący nieco później, polski botanik i doktor medycyny Szymon Syreński (1541-1611) tak pisze o dmuchawcu w swoim słynnym zielniku: "Brodawnik mieczowaty przychodzi do sałat póki młody; a iżby wiotszy był i gorzkości pozbył, często go przesadzać i garnkiem nakrywać albo ziemię, także w piasku w piwnicy hodować. Tak będzie biały i na pozór wdzięczny, ale i smaku przyjemnego". Jedno jest pewne: w XVI wieku mniszek pospolity stał się już w Polsce powszechnie znaną i wszechstronnie stosowaną rośliną leczniczą. (Fragment: A. Skarżyński - "Zioła czynią cuda")
Występuje dziko nie tylko w całej Europie (z której prawdopodobnie się wywodzi), ale rozprzestrzenił się częściowo na Azję, później na Amerykę Północną i na niektóre kraje półkuli południowej - słowem spotkać go można w rejonach klimatu umiarkowanego całego świata. W Polsce jest jedną z najpospolitszych roślin łąk i pastwisk, ugorów, miedz i przydroży, zarośli, ogrodów i trawników. Z walcowatego, mięsistego, palowego (czasami rozwidlającego się) korzenia wiosną wyrasta przy ziemi rozeta lancetowanych, bezogonkowych, na brzegach wrębnie wcinanych liści, na środku których nieco później pojawia się kilka pustych, w środku wypełnionych białym sokiem, pędów kwiatowych osiągających wysokość od 5 do 30 cm. Na szczycie każdej łodygi rozwija się od kwietnia do sierpnia pojedynczy koszyczek o średnicy do 5 cm, wypełniony słonecznie żółtymi, języczkowatymi kwiatami. Owoc - klasyczna podługowata niełupka - zaopatrzony jest w pióropusz białych włosków, tworzących po okwitnięciu puchową białą kulę, która rozsypuje się w podmuchach wiatru. Ale podróżnik rozmnaża się nie tylko przez nasiona roznoszone wiatrem, lecz także z odrostów korzeniowych. Znajdujący się w całej roślinie charakterystyczny lepki biały sok mleczny (na powietrzu ciemniejący) zawiera m.in. rozpuszczalną gorzką substancję taraksacynę, której budowy chemicznej dotąd nie udało się ustalić. Innymi związkami tzw. czynnymi mniszka lekarskiego są kwasy organiczne, wielocukry, fitosterole, garbniki, substancje żywicowe, aminy, sole mineralne (a w nich takie biopierwiastki, jak żelazo, miedź, kobalt, magnez, mangan, fosfor, cynk, molibden), witaminy (A, B, C, D) oraz w kwiatach karotenoidy, flawonoidy i niewielkie ilości olejku eterycznego. (Fragment: A. Skarżyński - "Zioła czynią cuda")
MNISZEK POSPOLITY (TARAXACUM OFFICINALE Web.) Rodzina: Złożone (Compositae) Mniszek pospolity jest rośliną wieloletnią (a). Korzeń jego jest gruby, walcowato-wrzecionowaty, mięsisty. Ze zranionego korzenia wypływa sok mleczny. Zielone, bardzo rozmaicie wcinane liście zebrane są w przyziemną różyczkę. Spomiędzy liści wyrasta kilka kwiatostanów osadzonych na grubych, dętych szypułkach. Szypułki, podobnie jak korzeń, zawierają sok mleczny. Na każdej szypułce znajduje się tylko jeden duży kwiatostan koszyczkowaty złożony z około 200 żółtych, obu-płcicwych, języczkowych kwiatów. Liczne brudnozielone liście okrywy koszyczka ustawione są w dwu szeregach. Zewnętrzne, lancetowate listki okrywy są silnie odgięte, wewnętrzne, dłuższe od zewnętrznych - walcowato stulone. Owocem jest szara, ciemnobrązowa lub czarna, w górze gęsto brodawkowana niełupka z dziobkiem znacznie dłuższym od owocu. Włoski puchu kielichowego są pojedyncze, białe (b). Mniszek pospolity kwitnie w maju i w czerwcu. Rośnie na przydrożach, na łąkach, w zaroślach, ogrodach, na ugorach, rumowiskach, gruzach, torach kolejowych. Występuje zarówno na pulchnych, żyznych glebach, jak i na jałowych rumowiskach i stale wydeptywanych drogach lub ścieżkach. Warunki zewnętrzne wpływają w dużym stopniu na pokrój rośliny. Na udeptywanych i zabrukowanych drogach różyczka odziomkowych liści przylega ściśle do podłoża, a złocistożółte kwiatostany osadzone na bardzo krótkich szypułkach, przylegają niemal do różyczki liści. Liście złożone są żłobkowało, a każda kropla wody spływa po żłobkach w kierunku korzenia. Natomiast wśród gęstej roślinności na uprawianych łąkach liście wydłużają się kierując się ku światłu słonecznemu, a żółte koszyczki umieszczone na długich szypułkach wyrastają ponad otaczające je rośliny. Koszyczki otwierają się wczesnym rankiem a zamykają około godziny trzeciej po południu. W czasie deszczowej pogody listki okrywy koszyczka pozostają stulone i kwiatostan swym wyglądem przypomina duży, rozwijający $ią pąk kwiatowy. Kwiaty wydzielające obficie nektar są pilnie odwiedzane przez pszczoły, motyle, chrząszcze, muchy. Jedna roślina może wytworzyć w ciągu roku około 3000 niełupek. Liczne niełupki z aparatem lotnym w kształcie misternego parasola osadzone na płaskim dnie kwiatostanowym, tworzą efektowne puszyste kule, rozlatujące się przy delikatnym nawet podmuchu. Mniszek rozmnaża się łatwo W sposób wegetatywny. Z maleńkich, nawet dwucentymetrowych części korzenia odrosnąć może z pąków przybyszowych nowa roślina. Podcięte korzenie wypuszczają w wilgotnej glebie pędy z szyjki przykorzeniowej. Jest to roślina rodzima, występująca pierwotnie w lasach. - We Francji z liści mniszka pospolitego przyrządza się sałatę o lekko gorzkawym smaku, pobudzającą apetyt. Wysuszone i upalone korzenie mniszka używane są niekiedy jako surogat kawy względnie jako domieszka do kawy. Nowoczesne badania wykazały, że ziele i korzenie mniszka oprócz soli mineralnych i goryczki zawierają prowitamin A i witaminę krwiotwórczą zwaną witaminą M. Korzeń wchodzi w skład niektórych mieszanek ziołowych. Fragment: Zofia Schwarz i Janina Szober - Rośliny towarzyszące człowiekowi
MNISZEK POSPOLITY (Taraxacum officinale) Mniszek jest naturalnym środkiem działającym moczopędnie i wspomagającym trawienie. Duża zawartość minerałów zapobiega niedokrwistości spowodowanej niedoborem żelaza. Zioło to obniża ciśnienie tętnicze krwi, najprawdopodobniej ze względu na swoje działanie moczopędne. Zawiera dużo potasu, który wraz z sodem reguluje równowagę wodną organizmu i normalizuje pracę serca. Ten ważny pierwiastek jest często wypłukiwany z organizmu przez sztuczne diuretyki. Mniszek pobudza działanie wątroby i pęcherzyka żółciowego i tradycyjnie był stosowany przez ludzi zajmujących się ziołolecznictwem w leczeniu takich chorób wątroby jak żółtaczka pokarmowa (choroba polegająca na nagromadzeniu się nadmiaru żółci we krwi). Mniszek zawiera dużo laktucyny, którą niektórzy naukowcy uważają za substancję chroniącą wątrobę przed marskością. Działanie - Usuwa z organizmu nadmiar wody. - Obniża poziom cukru we krwi. - Pomaga w trawieniu. - Zapobiega chorobom wątroby i pęcherzyka żółciowego. - Zapobiega niedokrwistości z niedoboru żelaza. Rada osobista Mieszanka korzenia mniszka pospolitego, żeń-szenia i korzenia imbiru działa cuda u ludzi cierpiących na objawy związane z niskim poziomem cukru we krwi, a stanowi przy tym zdrowe uzupełnienie diety. Filiżanka tej specjalnej mieszanki (można ją sporządzić zarówno z wyciągów, jak i suszonych ziół) pita 3 razy dziennie przyniesie pożądany efekt. (fragment Biblia Ziół - Earl Mindell)
Mniszek lekarski - przede wszystkim korzenie, ale również liście i kwiaty - jest ziołem, które pobudza wątrobę do produkcji żółci oraz ułatwia jej przepływ przez drogi żółciowe do dwunastnicy. (Przeciwdziała m.in. zastojowi żółci w pęcherzyku). Wywiera też korzystny wpływ na czynność wydzielniczą trzustki, a więc w działaniu łącznym przyczynia się do unormowania całego procesu trawienia. Zwiększa też przesączanie moczu w kłębkach nerkowych, co sprzyja wydalaniu z organizmu szkodliwych produktów przemiany materii. (Zapobiega więc powstawaniu złogów w postaci piasku i kamieni, zwłaszcza szczawianowych i fosforanowych, w drogach moczowych). Należy do tych roślin leczniczych, które regulują poziom cukru we krwi. Mlecz jest bardzo popularną jarzynką we Francji i Niemczech, gdzie wchodzi, obok pokrzywy i perzu, w skład odmładzających kuracji wiosennych. Aby przygotować z niego surówkę, wystarczy zebrać całe rozety, starannie umyć, porozdzielać na pojedyncze liście i przyrządzić jak sałatę - z sosem vinaigrette, z czosnkiem lub śmietaną. Muszę jednak uprzedzić, że taka poprawiająca trawienia sałatka zawiera sporo goryczki. (Można mniszek odgoryczyć, zalewając go na pół godziny słoną wodą). Znacznie delikatniejszy w smaku jest mniszek ogrodowy, o dużych i bledszych liściach, który możemy wysiewać co kilka tygodni w ogrodzie. A oto inne formy przetworów. Napar z mniszka. 1 łyżeczkę suszonego korzenia zalewamy 1/4 1 wrzącej wody, przykrywamy spodkiem i odstawiamy na 15 minut. Pijemy rano i wieczorem po szklance naparu. Odwar z mniszka. 2 łyżki rozdrobnionego korzenia zalewamy 0,5 1 wody i gotujemy na wolnym ogniu pod przykryciem przez 5-10 minut. Pijemy 2-3 razy dziennie po szklance przed posiłkiem. Picie przez 6-8 tygodni zarówno naparu, jak i odwaru z mniszka pospolitego pobudza apetyt, poprawia trawienie, wpływa na lepszą przemianę materii. Podobne działanie ma sok z mleczu. Świeże liście przepuszczamy przez maszynkę do mięsa, wyciskamy przez gazę, a powstały sok konserwujemy spirytusem: do 4 szklanek soku dodajemy 1 szklankę spirytusu, wstrząsamy i wstawiamy do lodówki. Pijemy przez tydzień po jednej łyżeczce dziennie ze słodzonym kompotem, przez następne kilka dni zwiększamy dawkę do 3 łyżeczek, by po około 20 dniach pić 3 razy dziennie po jednej łyżce stołowej soku. Syrop z kwiatów. Zbieramy świeżo rozwinięte koszyczki do słoika, wyskubujemy z nich żółte kwiatki, przesypujemy warstwami cukru i ugniatamy tak, by puściły nieco soku. W celu utrwalenia na wierzch wlewamy 50 g spirytusu, dosypujemy około półcentymetrową warstwę cukru i odstawiamy w chłodne miejsce. 2-3 łyżeczki syropu zażywamy wolno przełykając przy nieżycie gardła, kaszlu i w początkach każdego przeziębienia. Korzeń mniszka wchodzi w skład gotowych mieszanek ziołowych - Degrosanu, Diabetosanu, Normosanu,Pulmosanu, C h o 1 o g o g i II; wyciągi w skład proszku G a s t r o c h o l i płynu C h o l e s o l . W sklepach zielarskich można też kupić sok ze świeżego korzenia mniszka - Succus Taraxaci. A skoro mowa o soku, powróćmy jeszcze na moment do średniowiecznego zielnika doktora Syreniusza: "Tenże sok klaryfikowany żołądkowi zbytnio gorącemu, wątrobie z zamulenia rozgrzanej, żółtej i zielonej niemocy, puchlinie, gorączkom wszystkim służy, zwłaszcza trzeciodniowej po 2 lub 4 łyżki każdy poranek pijąc". Wino z mniszka. Przepis na pyszne i zdrowe wino, liczący 100 lat. Na 41 kwiatów (dobrze ubite, skubane bez płatków kielicha) nalewa się 41 wody, dodając skórkę jednej cytryny i jednej pomarańczy. Następnie gotować 20 minut, przecedzić do naczynia z szerokim otworem. Dodać 4 funty cukru i poprzednio obraną pomarańczę bez pestek i odstawić na bok, by wystygło. Następnie wlać do tego pełną filiżankę drożdży winnych i postawić w odpowiednie miejsce, by mogło swobodnie fermentować 4-5 dni. Potem odlać, napełnić flaszki i postawić w ciemnej piwnicy. Korki flaszek należy dobrze przywiązać. Napój ten powinien być czysty jak kryształ i mieć smak doskonały. Z mniszka już w XVI wieku sporządzano w Polsce nalewki na wódce lub winie. (Wódki palonej na korzeniu używano w kosmetyce, jako środka upiększającego). W Niemczech (szczególnie w Bawarii) palone korzenie tej rośliny miele się i pije jak kawę. A więc pamiętajmy, bo warto, że: W pierwszych dniach maja zakwita mniszek Jakby ozłocił wszystkie trawniki W zielonej szacie wtedy jest ziemia Mniszek ją zdobi w złote guziki (W. Błaszczyk) I myślę, że ten wiosenny chwast, jako zioło wart jest iście królewskiej korony! (Fragment: A. Skarżyński - "Zioła czynią cuda")
